Risico’s voor milieu en gezondheid
Mede dankzij Bilott is er sinds de jaren 2000 veel onderzoek gedaan naar PFAS en de effecten ervan op mens en milieu. Over PFOA, PFOS en GenX-stoffen[6] is momenteel het meeste bekend. Volgens het RIVM zijn dit de belangrijkste ongewenste eigenschappen van deze PFAS-varianten:
- Persistentie: ze breken niet af in het milieu.
- Toxiciteit: ze hebben schadelijke effecten op mensen en dieren.
- Mobiliteit: ze verspreiden zich gemakkelijk en snel via lucht, water en bodem.
- Bioaccumulatie: ze hopen zich op in het lichaam van mensen en dieren.
Het eerste gezondheidseffect dat optreedt bij blootstelling aan te veel PFAS is volgens het RIVM een verstoring van het immuunsysteem. Dit kan al plaatsvinden bij de kleine hoeveelheden die men nu binnenkrijgt via voedsel en drinkwater. Andere mogelijke risico’s zijn verhoogd cholesterol, schade aan de lever, en een verhoogd risico op nier- en testiskanker. Ondanks de groeiende kennis over de gezondheidseffecten van PFAS, is het nog vrij beperkt in verhouding tot de miljoenen varianten binnen de PFAS-familie. Er is nog veel onzeker over welke stoffen het schadelijkst zijn hoe zij precies inwerken op het menselijk lichaam.
PFAS is niet gemakkelijk uit drinkwater te filteren. In 2023 introduceerde drinkwaterbedrijf Oasen een nieuwe filtermethode die PFAS tot onmeetbare percentages kan reduceren. De bouw van een zuiveringsinstallatie in Dordrecht die deze methode toepast, begint echter pas op zijn vroegst in 2026. Lees voor meer informatie over risicomanagement in de drinkwatersector ook dit rapport.
PFAS regulering in Europa en Nederland
De grote hoeveelheid varianten binnen de PFAS-groep vormt ook een uitdaging voor wetgevers. Toen PFOA in de VS werd verboden, introduceerde DuPont/Chemours in 2009 een alternatief dat sinds 2012 ook wordt gebruikt in Dordrecht: GenX. Dit is een merknaam van Chemours die verwijst naar de technologie voor Teflon productie zonder het gebruik van PFOA. De stoffen die worden uitgestoten bij dit proces zijn echter nog steeds schadelijk.[7] Door deze nieuwe schadelijke stoffen moeten er nieuwe onderzoeken worden gedaan en meetmethoden worden aangepast voordat de wettelijke beperkingen kunnen worden aangescherpt en gehandhaafd. Inmiddels zijn deze stoffen gereguleerd, maar nog niet verboden zoals PFOA. De naar verluide overtredingen van Chemours hebben betrekking op de lozing van een stof gerelateerd aan het GenX-proces. Een onderzoek naar deze uitstoot werd als ontoereikend beoordeeld door het RIVM; aanvullend onderzoek moet nog worden gedaan.
Nederland kent een ander juridisch klimaat dan de VS, waardoor Chemours in Nederland minder financiële risico loopt. Waar Amerikaanse rechtszaken vaak leiden tot hoge punitive damages (aanvullende boetes ter afschrikking en compensatie voor de schadelijdende partij), zijn schadevergoedingen in Nederland puur berekend op de geleden schade. Boetes als straf die moeten worden uitbetaald aan de schadelijdende partij worden gezien als in strijd met de openbare orde.
Om PFAS-vervuiling werkelijk het hoofd te kunnen bieden moet er regulering komen die duizenden, zo niet miljoenen stoffen verbiedt waarvan velen momenteel alleen in theorie bestaan. Verschillende stoffen – zoals PFOS (sinds 2009), PFOA (sinds 2020), PFHxS (sinds 2023) en naar verwachting PFHxA vanaf 2026 – vallen nu onder de Europese POP wetgeving (Persistent Organic Pollutants). Ook de GenX-stoffen zouden daar in de toekomst onder kunnen vallen en daarmee verboden worden. Tegelijk bestaat de kans dat de industrie tegen die tijd een nieuw alternatief heeft ontwikkeld die qua schadelijkheid vergelijkbaar is.
In 2023 dienden Nederland en vier andere EU-lidstaten een voorstel in bij het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA) om de hele PFAS-groep in één keer te beperken. Dit voorstel moet door verschillende commissies en consultaties voordat het op zijn vroegst in 2027 in werking kan treden. Toch vormt het een belangrijke stap in de regulatie van PFAS in Europa.
Sinds november 2024 staan in Nederland alle PFAS-varianten op de lijst met Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS). Dit betekent dat bedrijven die de uitstoot van PFAS niet kunnen stoppen, verplicht zijn om elke vijf jaar een vermijdings- en reductieplan op te stellen.[8]
Reputatie en maatschappelijke verantwoordelijkheid
In het debat over PFAS in Nederland wordt met de vinger vrijwel uitsluitend naar Chemours gewezen, terwijl het niet de enige fabriek in het land is die PFAS uitstoot. Hoewel Chemours de enige is die PFAS produceert, zijn er bijvoorbeeld verschillende asfaltcentrales en TATA Steel die PFAS-varianten gebruiken in hun productieprocessen en daarmee uitstoten in het milieu[9]. Wat Chemours gevoelig maakt voor kritiek is het verleden van nalatigheid van DuPont. Het verzwijgen van de milieu- en gezondheidseffecten heeft de reputatie voorgoed beschadigd. Hierdoor is het maatschappelijk en politiek draagvlak voor de chemische industrie, en voor Chemours in het bijzonder, zeer klein geworden.
De PFAS-problematiek en dergelijke reputatieschade laten zien hoe essentieel het is voor bedrijven in vervuilende sectoren om tijdig en transparant te communiceren over de milieubelasting en hun reductieplannen. Daarbij moeten lokale verenigingen tot aan internationale organisaties, die zich inzetten voor de leefbaarheid van hun omgeving tot aan natuurbehoud op globale schaal, worden gezien als stakeholders in de besluitvorming van de chemische industrie. Samenwerking en transparantie naar de media zijn stappen om de reputatie van de chemische industrie te kunnen herstellen.
Handelingsperspectief voor risicomanagers
Voor bedrijven die met PFAS werken, is het essentieel om proactief en aantoonbaar te handelen om deze uitstoot stop te zetten. PFAS bevinden zich niet alleen in primaire grondstoffen, maar ook in coatings, verpakkingsmaterialen en hulpstoffen. Daarmee beperkt het risico zich niet tot de eigen productie: het strekt zich uit over de hele keten. De aanpak van het reduceren en/of stopzetten van de uitstoot vereist daarom een benadering binnen bredere ESG-strategieën. Bestaande kaders zoals COSO-ERM, het RAVC-model, ISO 31000 en de huidige compliance cycli bij een organisatie, bieden een startpunt voor een PFAS-risicoanalyse.
Een plan om het gebruik van PFAS te reduceren of volledig te stoppen vereist zicht op alle mogelijke bronnen in de keten waar het voorkomt. Hierbij moet contractueel worden vastgelegd dat materiaalleveranciers geen PFAS uitstoten of PFAS-houdende producten leveren, maar de uiteindelijke verantwoordelijkheid ligt bij de opdrachtgever. Zie hieronder een concept voor een plan voor de beheersing van PFAS-risico’s:
|
Aanpak |
Toelichting |
|
Inventarisatie |
Breng in kaart waar PFAS (of gerelateerde stoffen) in de eigen producten en keten voorkomen. |
|
Risicoanalyse |
Beoordeel zowel de directe als indirecte impact op milieu, gezondheid, reputatie en financiën. |
|
Omgevingsbewustheid |
Identificeer alle interne en externe partijen die te maken hebben met de PFAS-risico’s (inclusief leveranciers, omwonenden). |
|
Monitoringsprotocol |
Stel vaste procedures in voor (periodieke) metingen, audits en rapportage van PFAS-risico’s. |
|
Compliance-check |
Vergelijk processen en producten met actuele wet- en regelgeving en bereid tijdig aanpassingen voor. |
|
Crisismanagementplan |
Ontwikkel scenario’s voor incidenten en reputatieschade met duidelijke verantwoordelijkheden en communicatiekanalen. |
|
ESG-integratie |
Verwerk PFAS-risico’s als expliciet aspect binnen ESG- en duurzaamheidsbeleid. |
|
Transparantie en dialoog |
Implementeer proactieve communicatie richting media, toezichthouders en stakeholders. |
De schade aan mens en milieu door PFAS onderstreept het belang van een integratie van ESG in risicomanagement. Van besluiten van een halve eeuw geleden wordt pas recentelijk de ecologische impact werkelijk begrepen. Met deze lessen en kennis van nu zijn de gereedschappen beschikbaar om herhaling hiervan te voorkomen. Geïntegreerde aandacht voor ESG betekent daarmee ook toezicht op good governance en bescherming voor klokkenluiders.
Wachten op wetenschappelijke zekerheid of formele verboden is vanuit risicoperspectief onverstandig. Bedrijven kunnen zich onderscheiden door uit eigen beweging PFAS-vrije alternatieven te implementeren. Onderzoek naar deze veilige alternatieven is in volle gang, zoals voor brandblussend schuim zonder PFOA.[10] Vanuit strategisch oogpunt is het in de chemische industrie nu cruciaal om bewustzijn te cultiveren van de impact van beleidsbeslissingen. Productieprocessen moeten grondig onderzocht worden door onafhankelijke partijen om te kunnen beweren dat ethische bedrijfsvoering aan de grondslag van het beleid ligt. Voor risicomanagement de taak om deze aanpak te stimuleren.
Tot slot: risicomanagement als brug tussen wetenschap, beleid en maatschappij
De PFAS-problematiek laat zien hoe belangrijk het is dat risicomanagement zich niet beperkt tot technische compliance. Het vraagt om het actief anticiperen op maatschappelijke verwachtingen, het maken van ethische afwegingen en het stellen van kritische vragen – ook als de wet (nog) geen verbod voorschrijft.
De praktijk laat zien dat in organisaties waar ethische overwegingen ter sprake komen bij besluitvorming, het beleid bij DuPont of Chemours eerder ter discussie zou zijn gesteld. Door de juiste vragen te stellen, informatie transparant te maken en handelingsperspectieven te ontwikkelen, kunnen risicomanagers een cruciale rol spelen in het beheersbaar maken van de PFAS-problematiek – en bijdragen aan een gezondere, schonere toekomst.
Disclaimer
De informatie in dit artikel is bedoeld om inzicht te geven in de maatschappelijke en organisatorische risico’s rond PFAS, met specifieke aandacht voor het perspectief van risicomanagement. Riskworld is geen medische of toxicologische autoriteit. Voor vragen over gezondheidsklachten of blootstelling aan PFAS adviseren wij u contact op te nemen met uw huisarts of met het RIVM via www.rivm.nl.
[1] https://nos.nl/artikel/2563717
[2] https://nos.nl/artikel/2478986
[3] https://www.rivm.nl/nieuws/eerste-landelijke-onderzoek-naar-pfas-in-bloed
[4] Meer dan de gezondheidskundige grenswaarde: https://www.rivm.nl/pfas/nieuwe-twi
[5] The Lawyer Who Became Dupont’s Worst Nightmare, New York Times, 6 januari 2016
[6] PFOS, voluit perfluoroctaansulfonzuur, wordt sinds 1949 geproduceerd door 3M voor onder andere brandblussend schuim en waterwerende coatings. GenX is een vervaardigingsproces voor PFAS ontwikkeld door DuPont/Chemours zonder gebruik van het gereguleerde PFOA.
[7] https://www.bnnvara.nl/zembla/artikelen/hoe-gevaarlijk-is-de-stof-genx-in-ons-drinkwater
[8] https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/11/14/alle-pfas-geclassificeerd-als-zeer-zorgwekkende-stof
[9] https://zonderpfas.nl/de-drie-grootste-uitstoters-van-pfas-in-nederland/
[10] https://www.tno.nl/nl/newsroom/insights/2024/08/milieuvriendelijke-brandbestrijding/